Cmentarne obyczaje dawniej

Tak jak wszystko się zmienia wokół nas w zawrotnym tempie, również zmieniają się obyczaje związane ze Świętem Zmarłych, w nomenklaturze kościelnej nazywanym dniem Wszystkich Świętych. W obrzędowości ludowej, to po prostu dzień pamięci o zmarłych - przodkach, znajomych, członków rodziny, z tradycją palenia ognia sięgającą czasów przed chrześcijańskich.

      A jak to było w Siemiatyczach. Jeszcze w latach 60. ubiegłego wieku na siemiatyckim cmentarzu, na na ogół skromnych grobach palono głównie białe świeczki wciskane bezpośrednio w ziemię. Przed świętami trzeba było zaopatrzyć się w kilka ich paczek. Niepisanym zwyczajem było zapalenie po jednej świeczce każdemu zmarłemu z rodziny.   

     Normalnością w tamtych czasach było to, że 1 listopada był mróz a nawet często śnieg. W śnieg łatwiej było wciskać płonące świeczki. Niektórzy, sposobem jeszcze przedwojennym, sami robili sobie dłużej palące się lampki. W ich skład wchodziła gruba szklanka tzw. musztardówka, knot z plecionego sznura od bielizny z wsadzoną w niego słomką, a to wszystko umieszczone pionowo w grubym plastrze ziemniaka, leżącym na dnie musztardówki. Zalewano to roztopionym gęsim sadłem. Taka lampka mogła palic się nawet do rana.  

     Bywało, że rodzice wieczorem na sankach ciągnęli dzieci na cmentarz. 1 listopada był też dniem, w którym tradycyjnie zmieniano ubrania i buty na zimowe, rozpoczynał się sezon na obowiązkowe  kalesony, ciepłe skarpety, i zimowe trzewiki. Na cmentarzu, prócz zapachu płonących świec, można było poczuć zapach naftaliny. Kto pamięta te czasy, to wie, że bywało naprawdę zimno.

      Ozdabianie mogił również było skromne - gałązki jodły, przybrania z białych owoców śnieguliczki, czerwonej jarzębiny itp.

     No i oczywiście białe chryzantemy w ciężkich glinianych doniczkach. Wcześniej trzeba było je zanieść na cmentarz, poustawiać na grobach. Chryzantemy były wówczas wszystkie takie same. Po świętach nie było takich gór śmieci i różnych pozostałości jak to jest dzisiaj. Stearyna wsiąkała w cmentarną ziemię, nie było plastików, wieńców i masy ozdób.

     Siemiatycką tradycją był udział w procesji orkiestry dętej OSP, która na cmentarzu grała zazwyczaj stary marsz pogrzebowy pt „W mogile ciemnej”

     Na początku lat 70. W handlu państwowym zaczęły się pojawiać się małe lampki w kolorowych szkiełkach dla zamożniejszych, oraz znicze w glinianych miseczkach, które z latami robiono coraz większe i większe, co powodowało swoistą rywalizację na grobach – gdzie więcej, gdzie większe i ładniejsze. Nawet w obliczu wieczności pojawiała się chęć zaznaczenia że jest się lepszym od innych. Wtedy też pojawiła się moda na plastikowe kwiatki, wówczas o bardzo tandetnych kolorach.

     Dodać trzeba że wówczas cmentarz w Siemiatyczach, zarówno część stara XIX-wieczna, jak i nowa, była tez parkiem pełnym okazałych drzew. Stwarzały one niepowtarzalny klimat tego miejsca. Na przykład główna aleja obsadzona była drzewami na planie krzyża w 1928 roku jako pamiątka 10-lecia odzyskania niepodległości. Dziś po tych wszystkich drzewach nie ma śladu, za to jest wszechobecny beton, tuje i kostka brukowa.

     Po uroczystościach na cmentarzu tego dnia często był rodzinny obiad, na który się wzajemnie zapraszano w rodzinie. Najczęściej tradycyjnym daniem tego dnia były gołąbki lub bigos. Dania, które można zrobić w przeddzień a w święto tylko odgrzać, by było mniej roboty w kuchni po powrocie ze cmentarza. Nie zaszkodził też kieliszek, lub więcej, wódki, by się rozgrzać.

      Jerzy Nowicki, fot arch Antoni Nowicki