W rocznicę zagłady orlańskich Żydów

4 listopada 1942 roku Niemcy zlikwidowali getto w Orli, a ludność wywieźli do obozu koncentracyjnego w Treblince. 73 lata później w Orli odbyły się uroczystości upamiętniające ostateczną zagładę Żydów orlańskich.

3 listopada w Orli uczestnicy uroczystości - nauczyciele i uczniowie klas gimnazjalnych oraz mieszkańcy gminy i władze gminy, a także przedstawiciele Towarzystwa Przyjaciół Kultury Żydowskiej (Zbigniew Siewiński oraz Dariusz Szada-Borzyszkowski) wysłuchali koncertu w XVIII-wiecznej synagodze w Orli, zespołu „Młoda Folkrew” z Białegostoku pod kierownictwem Lecha Mazurka. Po koncercie w synagodze wszyscy udali się na kirkut, gdzie zostały odczytane psalmy i nazwiska Żydów, wywiezionych z Orli. Następnie wszyscy uczestnicy udali się do Zespołu Szkół w Orli, gdzie był prezentowany film Jerzego Kaliny poświęcony pamięci orlańskich Żydów „Kuropatwy odleciały”.

Na cmentarzu żydowskim złożono kamyki, zapalono świece, odczytano psalmy i nazwiska żydowskich mieszkańców Orli. A było ich rzeczywiście dużo. W przedwojennej Orli mieszkało prawie 1500 Żydów, czyli ponad 70 proc. wszystkich mieszkańców tej miejscowości. Oprócz nich żyli tutaj prawosławni oraz niewielka liczba rodzin katolickich. Początkiem końca obecności Żydów w Orli był wybuch wojny niemiecko-sowieckiej. Jak wspominał Simche Bursztajn, jeden z niewielu Żydów orlańskich, którzy przeżyli wojnę, bezpośrednio po zajęciu Orli Niemcy rozpoczęli szykany "...Orlańscy Żydzi zostali obłożeni kontrybucją (pół kilograma złota i trzy kilogramy srebra). Wszyscy Żydzi bez wyjątku, nawet niezdolni do pracy musieli wykonywać ciężką pracę fizyczną (Niemcy wykorzystywali Żydów m.in. przy budowie drogi). Niemiecki komisarz zabierał, w czasie rewizji w żydowskich domach, wszystko, co mu się podobało, np. pieniądze czy biżuterię. Powstał też Judenrat, czyli rada żydowska…".

Wiosną 1942 roku w centrum Orli powstało getto, do którego przymusowo przesiedlono wszystkich Żydów z Orli i sąsiednich wsi, a chrześcijan przesiedlono. Getto otoczono drewnianym płotem i częściowo drutem kolczastym. Ostatecznie 4 listopada getto zlikwidowano. Żydów na czele z rabinem Elim Harpernem zmuszono do pieszego marszu do Bielska, skąd wywieziono ich do obozu zagłady w Treblince. Wojnę przeżyło tylko kilkunastu orlańskich Żydów, przeważnie tych, których w 1940 r. wywieziono na Syberię lub wcielono do Armii Czerwonej.

Jacek Prokopiuk, Kurier Podlaski – Głos Siemiatycz fot. Jerzy Kalina.