Zabytkowa synagoga w Milejczycach odzyskała dawny blask

        W informacjach na temat synagogi w Milejczycach trafiamy zwykle na zdanie "Obecnie budynek popada w ruinę". To już przeszłość. Synagoga przeszła gruntowny remont i stała się prawdziwą ozdobą Milejczyc. 26 sierpnia o godz. 14.00 planowane jest jej uroczyste otwarcie.

        Synagogę w Milejczycach wybudowano w 1927 roku, na miejscu wcześniejszej, drewnianej, wzniesionej w 1857 roku. Budowana była w dwóch etapach, o czym świadczy rozczłonkowanie bryły budynku. Murowaną, nieotynkowaną synagogę wzniesiono z cegły na planie prostokąta. W obszernym przedsionku znajdowała się sala zarządu gminy i administracji synagogi. W budynku był sąd kahalny oraz pomieszczenia dla kobiet. Część zachodnia była dwukondygnacyjna. Synagogę pokryto czterospadowym, blaszanym dachem. Sala modlitewna miała duże półokrągłe okna. Elewacja zewnętrzna wzbogacona była o elementy dekoracyjne takie jak: glify, gzymsy, gwiazdy Dawida, czy niewielki wykusz na ścianie południowo-zachodniej. Kubatura budynku to 3.556,5 m sześc., powierzchnia użytkowa 528,7m kw. Nieopodal synagogi mieszkał rabin, usytuowana była mykwa oraz niewielki prywatny dom modlitwy.

        Synagoga funkcjonowała do połowy 1941 r. jako obiekt służący celom religijnym. Zdewastowana przez Niemców podczas II wojny światowej.

        Po wojnie opuszczony budynek, po drobnych przeróbkach zaadaptowano na kino. Główna sala modlitw stała się salą kinową. W pomieszczeniach zarządu kahału umieszczono bibliotekę. Swoją siedzibę miał tutaj gminny ośrodek kultury.

        W części budynku widać powojenne przeróbki - dobudowano najprawdopodobniej przedsionek i podpiwniczenie z boku. Zmieniono także strop belkowy na tzw. strop Acermana. Na zewnętrznej elewacji zachowały się gzymsy oraz gwiazda Dawida i data budowy synagogi. Na przełomie lat 80. i 90. XX w. wymieniony został dach.

        Tyle o historii synagogi z ogólnodostępnych informacji.

        Starania o synagogę

        Samorząd Gminy Milejczyce od dawna dążył do zagospodarowania synagogi. Pierwsze kroki w kierunku przejęcia synagogi poczynił jeszcze wójt Ananiasz Sawicki.

        6 grudnia 2011 r., ówczesna Wójt Gminy Milejczyce, Grażyna Jaszczuk podpisała umowę z warszawską Fundacją Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, dotyczącą zamiany gminnej nieruchomości za synagogę. Był to ostatni etap przejmowania tego budynku przez samorząd Milejczyc. W imieniu fundacji występował pełnomocnik Sławomir Różański. W zamian gmina przekazała fundacji działkę leśną koło Miedwieżyk.    

        - Mając już podpisany akt notarialny, w dalszym ciągu szukam źródeł pozyskania funduszy na remont tego budynku. Biorę także pod uwagę możliwości finansowe naszej gminy i ewentualnego wkładu własnego. Pierwszym moim ruchem w sprawie naszej już synagogi będzie jednak wystąpienie do PKZ w Białymstoku z wnioskiem o wydanie zaleceń konserwatorskich. Po uzyskaniu odpowiedzi będziemy mądrzejsi. Dołożę wszelkich starań, aby ten budynek i przylegający park, upiększały centrum Milejczyc - wyjaśniała wtedy w rozmowie z nami pani wójt.

        Udało się po latach

        Niestety, gmina nie miała pieniędzy na tak poważną inwestycję. Udało się po wielu latach obecnemu wójtowi Jerzemu Iwanowcowi, pełniącemu tę funkcję od dwóch kadencji. Udało się też na pewno dzięki potężnemu zastrzykowi finansowemu z Rządowego Programu Inwestycji Strategicznych Polski Ład, niemałe pieniądze wyłożył również samorząd gminy.

        - Wysokość dofinansowania z Polskiego Ładu to 5.400.000 zł, a wkład własny Gminy Milejczyce to 826.506 zł - mówi wójt Jerzy Iwanowiec. - Jest wiele osób, którym należą się gorące podziękowania za to, że nas wspierali i wspierają. Należą do nich senator Jacek Bogucki, poseł Jarosław Zieliński czy Stanisław Derehajło, radny sejmiku województwa podlaskiego i serdeczny przyjaciel Gminy Milejczyce, który zawsze wspierał nas w dążeniu do kolejnych inwestycji, mających na celu rozwój naszej małej ojczyzny. Ogromnie dziękuję również pracownicom urzędu, paniom Monice Joannie Bałut - skarbniczce naszej gminy i Ewelinie Bajeńskiej. Dzięki nim wspólnie tworzymy projekty, piszemy i rozliczamy wnioski na dofinansowanie wielu wielomilionowych inwestycji, takich jak właśnie renowacja synagogi, czy remont szkoły, modernizacje świetlic wiejskich i budowa remiz strażackich. Jest to ogromne poświęcenie, odpowiedzialność ale również i satysfakcja z każdego zrealizowanego projektu. Dodam, że w tej chwili jesteśmy w trakcie 15 inwestycji, za prawie 15 milionów złotych i kolejne 15 jest w trakcie przygotowań do wyłonienia wykonawców. Są to inwestycje związane z gospodarką wodno - ściekową tj. przydomowe oczyszczalnie ścieków, w 100 procentach finansowane z PROW, modernizacja stacji uzdatniania wody w Milejczycach oraz przebudowa dróg gminnych. Oprócz tych inwestycji, gmina złożyła wnioski do różnych programów, w tym Rządowego Programu Polski Ład, na kwotę ponad 26 milionów złotych.

        To oddzielny temat, chociaż też ważny i cieszy, że gmina się rozwija.

        A wracając do remontu synagogi, wójt Iwanowiec mówi:

        - Inspiracją dla mnie osobiście do podjęcia starań o przywrócenie dawnej świetności temu wspaniałemu obiektowi była praca dyplomowa pani Magdy Koczuk-Charkiewicz, architekt krajobrazu, w której odtworzyła ona wszystkie pierwotne detale obiektu, ukazując w ten sposób piękno tego budynku. Projekt architektoniczny budynku wykonała pani Monika Wielogórska. Oczywiście wszystko pod nadzorem konserwatora zabytków. Głównym zamysłem było, by obiekt tętnił życiem i kojarzył się z Milejczycami. Utworzymy tam Gminne Centrum Kultury. Ma być miejscem spotkań dla naszych mieszkańców, ich rodzin oraz wszystkich tych, którzy będą chcieli spotkać się z szeroko rozumianą kulturą (koncerty, przedstawienia, występy).

        Inwestorem jest Gmina Milejczyce. W lipcu ub. roku ogłoszono przetarg. Wykonawcą remontu jest firma "Remont-Bud" Andrzeja Goska z Szepietowa. Inwestycja obejmuje remont, przebudowę i zmianę sposobu użytkowania budynku wraz z przebudową i rozbudową schodów zewnętrznych, wentylacją mechaniczną, instalacją sanitarną, instalacją c.o., zagospodarowaniem terenu, budową zbiornika na nieczystości płynne, utwardzeń, w tym dojść, dojazdów i miejsc postojowych dla samochodów osobowych. Prace (również prowadzone pod nadzorem konserwatora) mają być zrealizowane do 29 września br.

        - Skończą wcześniej, skoro miesiąc wcześniej robicie otwarcie? Czy zostawiacie margines na zagospodarowanie otoczenia? Czy przy okazji remontu trafiliście na jakieś artefakty? Ślady historii Milejczyc?

        - Nie, nie znaleźliśmy nic takiego. A terminy... Całą inwestycję, z uwagi na koszty, musieliśmy podzielić na etapy. I etap to wykonanie renowacji budynku i wyrównanie terenu. Na tyle wystarczyło nam środków. II etap to zagospodarowanie terenu wokół (które musimy uzgodnić z Podlaskim Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków) oraz zakup wyposażenia do budynku Gminnego Centrum Kultury. Aby moc w pełni korzystać obiektu, brakuje nam wyposażenia, takiego jak krzesła, sofy, biurka, szafy. Chcielibyśmy też, by na placu przy dawnej synagodze powstały ławki, oświetlenie oraz nasadzenia. W zamyśle jest utworzenie miejsca do odpoczynku pośród roślinności (drzew, krzewów). Nam nadzieję, że uda nam się ten projekt uzgodnić z konserwatorem i uzyskać jego akceptację. Możliwe, że w tym celu będziemy musieli przeprowadzić badania konserwatorskie. Złożyliśmy już wnioski w kolejnej edycji Rządowego Programu Polski Ład na ten cel.

        - Ciekawym pomysłem na ubranie niszczejącego budynku były zdjęcia w oknach. Oczywistym było ich zdjęcie. Planujecie wystawę? Pomysł na stałą ekspozycję?

        - Promienie słoneczne, mróz i deszcz odcisnęły piętno na tych plakatach, ale spróbujemy je odtworzyć, aby można było je nadal oglądać.

        - W 2011 gmina przejęła synagogę od Gminy Żydowskiej - ale czy Gmina Żydowska uczestniczyła w jakiś sposób w pracach czy projektowych, czy potem w realizacji przedsięwzięcia? Czy planujecie zaprosić przedstawicieli na uroczystość otwarcia?

        - Pozyskanie nieruchomości od Gminy Żydowskiej odbyło się na zasadzie wymiany nieruchomości. W zamian za działkę z budynkiem synagogi Gmina Milejczyce oddała nieruchomość leśną, położoną w miejscowości Miedwieżyki. W księdze wieczystej jako właściciel działki z synagogą widnieje Gmina Milejczyce. Gmina Żydowska nie uczestniczyła w pracach projektowych. I tak, oczywiście, zaprosiliśmy przedstawicieli na otwarcie wyremontowanego budynku.

        Żydzi w Milejczycach

        Pierwsze wzmianki o Żydach w Milejczycach pochodzą z XVI w. O gminie żydowskiej w Milejczycach - z poło-wy XVIII w. Liczba Żydów: 1878 r. - 627, 1897 r. - 814, 1921 r. - 648, 1935 r. - 894, 1939 r. po 17 września - 1.275.

        Milejczyce, z racji otaczających sosnowych lasów i specyficznego klimatu, były miejscowością wypoczynkową dla Żydów z Warszawy i Białegostoku, a także Europy Zachodniej.

        W 1865 r. powstał cmentarz, zlokalizowany w granicach Milejczyc. Kilkanaście lat temu odtworzony w tym samym miejscu. Jest na nim kilkadziesiąt płyt nagrobkowych, m.in. odkrytych w lutym 2020 r. na prywatnej działce, na której kiedyś były niemieckie stajnie. Prawdopodobnie są to macewy z milejczyckiego kirkutu, który Niemcy zniszczyli, a płyty wykorzystali jako budulec fundamentów pod stajnie. Pisaliśmy o tym na naszych łamach (https://kurierpodlaski.pl/artykul/odkrycie-w-milejczycach/928429).

        W Milejczycach było getto. Istniało od sierpnia 1941 r. do 9 listopada 1942 r. Uwięziono w nim ok. 1.250 Żydów, także z Nurca. Żydzi z Milejczyc zginęli w sierpniu 1943 r. w Treblince. Wg informacji ogólnodostępnych ostatnim rabinem z Milejczyc był Aron Izaac Tamares, jednak wg ustaleń Moniki Bałut, szefowej GOK w Milejczycach, od dawna zgłębiającej historię milejczyckiej wspólnoty żydowskiej - był nim zięć Tamaresa, Jakub Lipszwitz, który zginął w Treblince z żoną i dzieckiem.

        ak, fot. GOK Milejczyce