Macewy z żydowskich cmentarzy - Milejczyce

Od sierpnia w Milejczycach i Nurcu Stacji realizowany jest program edukacyjny „Instrukcja Powrotu Macewy”. To szczególna akcja informacyjna, której celem jest zainicjowanie powrotu macew (płyt nagrobnych) na cmentarz żydowski w Milejczycach.

          Podczas II Wojny Światowej oraz jakiś czas po jej zakończeniu wiele nagrobków żydowskich zostało użytych jako budulec dróg, chodników, schodów, murów itd. Część z nich została w ten sposób bezpowrotnie zniszczona. Są jednak takie, które mogłyby wrócić tam, gdzie ich miejsce, czyli na cmentarz.
          Temu służyć ma właśnie program edukacyjny „Instrukcja Powrotu Macewy”, stworzony i realizowany przez Towarzystwo Inicjatyw Twórczych „ę” wspólnie z Fundacją Uptown.
          - Dotarliśmy do 10 miejscowości w całej Polsce, w których istnieją jeszcze ślady obecności żydowskich sąsiadów. To miejsca, w których aktywnie działają „maniacy” lokalnej historii. Odnajdują stare zdjęcia, upamiętniają dawnych mieszkańców, dbają o to, by ich sąsiedzi poznawali wielokulturową przeszłość swojego otoczenia. Tak trafiliśmy do Ryk, Nurca Stacji i Milejczyc - mówi Dorota Borodaj, koordynatorka programu. - Po spotkaniu z Moniką Bałut, kierownikiem GOK w Milejczycach, Ireną Janoszuk, dyrektorką GOUK w Nurcu Stacji oraz Ananiaszem Sawickim, wójtem Gminy Milejczyce wiedzieliśmy, że w tych miejscowościach jest dobra atmosfera i gotowość do włączenia się w naszą akcję. Chcemy działać bardzo delikatnie, podkreślamy, że udział jest dobrowolny. Nikogo nie pouczamy, proponujemy jedynie proste rozwiązanie, z którego można skorzystać. Każdy, kto zechce przyłączyć się do powrotu macew na milejczycki cmentarz, znajdzie informacje gdzie może przenieść macewę lub gdzie się zgłosić. Jeśli jakieś macewy wrócą na cmentarz, zostaną tam zabezpieczone.
          - Skąd pomysł na ten projekt?
          - W październiku w Warszawie zostanie zaprezentowana wystawa fotograficzna autorstwa Łukasza Baksika „Macewy Codziennego Użytku”. Łukasz od kilku lat jeździ po Polsce i fotografuje sposoby, w jaki w czasie II Wojny Światowej oraz po jej zakończeniu wykorzystywano macewy do budowy np. murów czy chodników. Czasem przerabiano je na osełki lub inne przedmioty „domowego użytku”. Zdjęcia pokazują jedynie przykłady, nie są podpisane nazwami miejscowości. Nie chodzi o to, by kogokolwiek piętnować, ale by pokazać skalę tego zjawiska. Właśnie tej wystawie towarzyszy nasz projekt „Instrukcja Powrotu Macewy”. Pomyśleliśmy, że poszukamy w Polsce ludzi, którzy chcieliby, żeby macewy wróciły w ich miejscowościach na swoje dawne miejsce.
          - Jak dokładnie będą przebiegały działania?
          - Skupiamy się na akcji informacyjnej. Jeśli ktoś znalazł taką macewę lub jej fragment, z naszej instrukcji dowie się, gdzie może zadzwonić, napisać. Jeśli ma taką możliwość, odnieść macewę. Może to zrobić anonimowo lub kontaktować się bezpośrednio z nami, jeśli potrzebuje pomocy. Wydaje nam się, że te macewy leżą często zapomniane po polach czy ogrodach, bo znalazły się tam na przykład 50 lat temu. Jeśli akcje się powiodą, zrobimy zdjęcia macewom, które wrócą na cmentarz i dołączymy je do wystawy. Będą stanowiły przykład na to, że możliwa jest zmiana na lepsze.
          - Jak do akcji przyłączyły się Milejczyce i Nurzec Stacja?
          - Kilka miesięcy temu otrzymałam emaila od pana Marcina Korniluka z informacjami o akcji powrotu macew Towarzystwa Inicjatyw Twórczych „ę” - mówi Monika Bałut, kierownik Gminnego Ośrodka Kultury w Milejczycach. - Napisałam emaila do Pani Doroty Borodaj z tego towarzystwa i tak to się zaczęło. W czasie II Wojny Światowej macewy z milejczyckiego kirkutu zostały wykorzystane jako materiał na chodnik. W latach 50. XX wieku chodnik został rozebrany, a macewy przepadły. Kilka udało się odnaleźć, ale dotąd nie udało się ich przenieść na kirkut. Zjawisko macewy codziennego użytku dotyczy również Nurca Stacji, bo tam udało się odnaleźć macewy z milejczyckiego kirkutu, a że GOK w Milejczycach od dawna współpracuje z GOUK w Nurcu Stacji, nie było nawet chwili zawahania w kwestii powrotu macewy.
          Program Edukacyjny „Instrukcja Powrotu Macewy” jest realizowany dzięki dotacji Muzeum Historii Polski w ramach Programu „Patriotyzm Jutra”.
          Apelujemy do Czytelników - jeśli znane są Wam miejsca, gdzie zachowały się macewy (żydowskie płyty nagrobne), pomóżcie w ich powrocie na cmentarz. Wystarczy:
          - zadzwonić pod numer Gminnego Ośrodka Kultury w Milejczycach: 6579008 lub napisać na adres [email protected];
          - zadzwonić pod numer Gminnego Ośrodka Upowszechniania Kultury w Nurcu Stacji: 6575075 lub napisać na adres [email protected];
          Można także zostawić macewę w następujących miejscach: - przy ogrodzeniu cmentarza żydowskiego w Milejczycach, który mieści się przy ul. Magazynowej; - przed wejściem do Gminnego Ośrodka Kultury w Milejczycach, ul. 3 Maja 44; - na placu przy Gminnym Ośrodku Upowszechniania Kultury w Nurcu Stacji, ul. Żerczycka 34.
          Zostaną one stamtąd zabrane i zabezpieczone na cmentarzu żydowskim w Milejczycach.

          Marek Malinowski, Tygodnik Głos Siemiatycz, fot. Monika Bałut