Badania na dawnym rynku w Mielniku

Historia pierwszych wieków dawnego miasta Mielnika wciąż pełna jest białych plam. Nasza wiedza o nim oparta jest głównie na nielicznie zachowanych źródłach pisanych. Są one zbyt skąpe jednak, by pokusić się o określenie, jak wyglądało i jak zmieniało się miasto w okresie swego najżywszego rozkwitu, czyli od XV do pierwszej połowy XVII w.

Niewiele wnoszą tutaj źródła kartograficzne, bowiem najstarsze, szczegółowe plany i mapy pochodzą dopiero z końca XVIII w. Szansę na uzupełnienie naszej wiedzy o przeszłości Mielnika oraz o jego dawnych mieszkańcach przynoszą obecnie źródła archeologiczne.

W związku z planowaną przez Gminę Mielnik rewitalizacją Pl. Kościuszki w Mielniku, pojawiła się możliwość sprawdzenia, czy w miejscu tym kryją się pozostałości archeologiczne, które mogą coś wnieść do naszej wiedzy o pierwszych wiekach miasta. Szansę tę dostrzegła Rada Gminy Mielnik, która w końcu maja 2015 r. jednogłośnie zadecydowała o sfinansowaniu badań naukowych ukierunkowanych na wstępne, archeologiczne rozpoznanie rynku historycznego miasta w Mielniku, funkcjonującego powszechnie w lokalnej świadomości jako „Park”.

Projekt badań podzielony został na cztery, wzajemnie uzupełniające się etapy. Pierwszym były pomiary elektrooporowe, drugim odwierty geologiczne, trzecim rozpoznanie fragmentów rynku metodą wykopaliskową. Te trzy etapy prac badawczych zostały już zakończone, natomiast czwarty, obecnie rozpoczęty, jest najbardziej żmudny i pracochłonny. Polega on na wykonaniu analiz specjalistycznych zebranych materiałów (m. in. badania archeozoologiczne kości zwierzęcych, określenie wieku wybranych próbek za pomocą datowania radiowęglowego), zakonserwowaniu odkrytych zabytków, przeprowadzeniu analiz odkrytych zabytków archeologicznych. Prace te w efekcie doprowadzą do powstania opracowania wyników przeprowadzonych badań. Badania prowadzimy z ramienia Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie oraz Instytutu Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego.

Niniejszy tekst dotyczy dwóch pierwszych etapów badań.

Prospekcja elektrooporowa na obszarze rynku odbyła się pomiędzy 15 a 17 czerwca 2015 r. Wykonał ją Zespół Geofizyczny Laboratorium bio- i archeometrii PAN. Badania te wykorzystują zjawisko zmienności przewodnictwa elektrycznego gruntu, co umożliwia uzyskanie obrazu struktur zalegających w ziemi. Chcąc obrazowo scharakteryzować tę metodę, należy wskazać, że inaczej prąd przenika przez wilgotne drewno, inaczej np. przez nasączony wodą piasek, natomiast kamienny mur nie przewodzi go wcale. Wraz ze wzrostem stopnia wilgotności zmniejsza się oporność struktury, przez którą przechodzi impuls elektryczny, a tym samym powstają różnego rodzaju anomalie, tworzące następnie mapę badanego terenu.

Poniżej można ujrzeć rezultat pomiarów wykonanych w Mielniku.

Obszar rynku podzielony został na kwadraty o bokach 20 metrów. Wykonawcy pomiarów poruszali się następnie w obrębie tej siatki, wbijając elektrody co 0,5 metra chodząc na osi wschód-zachód. Widoczne białe plamy to wynik braku danych spowodowany obecnością w tych miejscach kostki brukowej, drzew i krzewów. Prospekcją nie objęto północnej części rynku ze względu na nowe nasadzenia roślin ozdobnych oraz obecność piwnicy z okresu międzywojennego. Badania dały interesujące rezultaty. Np. w północno-wschodnim narożniku rynku wyraźnie czytelna jest anomalia zobrazowana ciemniejszym kolorem. Jej rozmiary oraz prostokątny kształt sugerowały, że mamy tu do czynienia z budynkiem, co potwierdzono w toku sierpniowych wykopalisk. Na obrazie widoczny jest również przebieg rur kanalizacyjnych w pierzejach wschodniej i południowo-zachodniej.

Następnym etapem było wykonanie odwiertów geologicznych. Odbyły się one pomiędzy 13 a 16 lipca 2015 r. Celem tych prac było przede wszystkim wstępne ustalenie układu oraz głębokości nawarstwień kulturowych (powstałych w wyniku działalności ludzkiej), a zatem pozostających w gestii zainteresowania archeologów. Ponadto wiercenia mogą wskazać np. obecność zalegających w ziemi murów, brukowania ulic itp.

Dane te uzyskane zostały z 65 wierceń. Po zakończeniu prac w terenie, ich wyniki zostały opracowane, dzięki czemu powstały tzw. przekroje geologiczne. Polega to na łączeniu nawarstwień, które stwierdzono w odwiertach wykonanych w jednej linii, np. na osi północ-południe. Daje to możliwość zobrazowania układu ziemnych nawarstwień z uwzględnieniem zmienności ukształtowania terenu.

Wiercenia wykazały, że na obszarze rynku obecne są nawarstwienia różnego rodzaju – tj. zarówno próchnica, jak też piaski i gliny. Te powstałe w wyniku działalności ludzkiej sięgają od dwóch do nawet trzech metrów poniżej obecnej powierzchni. W rdzeniach wydobywanych przy pomocy świdrów geologicznych odnotowywano również fragmenty naczyń, kości, czy cegieł co dodatkowo umożliwiało potwierdzenie charakteru analizowanych gruntów, jak też stanowiło już na etapie wstępnym przesłankę o intensywnym użytkowaniu tego miejsca w przeszłości.

Oba opisane etapy zostały przeprowadzone jeszcze przed podjęciem sondażowych prac wykopaliskowych, gdyż ich wyniki miały znaczenie dla wyboru miejsc wytyczenia wykopów archeologicznych. Rezultaty tego, najistotniejszego etapu prac terenowych, przedstawimy Czytelnikom w kolejnym artykule.

Michał Dzik, Grzegorz Śnieżko,Kurier Podlaski – Głos Siemiatycz, fot CK