Twoje prawa - Prawo do życia

Rozpoczynamy cykl artykułów mający Czytelnikom przybliżyć standardy Europejskiej Konwencji Praw Człowieka odnoszące się do każdego z nas oraz ułatwić, w razie potrzeby, ochronę zagwarantowanych w niej praw i wolności.

     Prawo do życia

    Nieprzypadkowo nasz cykl rozpoczyna się od przedstawienia głównych gwarancji Europejskiej Konwencji Praw Człowieka odnoszących się do prawa do życia. Jest to bowiem prawo szczególne. Jego przestrzeganie jest pierwszym i podstawowym warunkiem istnienia wszystkich innych praw i wolności człowieka.

     Prawa tego dotyczy art.2 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka głoszący, iż „ Prawo każdego człowieka do życia jest chronione przez prawo. Nikt nie może być umyślnie pozbawiony życia (...)".

    Wskazuje on jednak, że „Pozbawienie życia nie będzie uznane za sprzeczne z tym artykułem, jeżeli nastąpi w wyniku bezwzględnie koniecznego użycia siły:

   a) w obronie jakiejkolwiek osoby przed bezprawną przemocą;

   b) w celu wykonania zgodnego z prawem zatrzymania lub uniemożliwienia ucieczki osobie pozbawionej wolności zgodnie z prawem;

   c) w działaniach podjętych zgodnie z prawem w celu stłumienia zamieszek lub powstania.

     Wynika z niego, że zabezpiecza on nie tylko prawo do życia, ale określa warunki, w których, jego pozbawienie można uznać za usprawiedliwione, jeśli okaże się absolutnie konieczne.  

    Stwierdzenie, iż "prawo każdego człowieka do życia jest chronione przez prawo" oznacza, że nie chodzi wyłącznie o powstrzymanie się przez państwo przed aktami rozmyślnego pozbawienia życia, ma ono również obowiązek podejmowania właściwych kroków w celu ochrony życia np. zabezpieczenia przed aktami przemocy ze strony innych osób. Nie oznacza to jednak, że państwo musi wykluczyć wszelką przemoc, bowiem w praktyce jest to niemożliwe. W każdej sprawie należy jednak ustalić, czy w danych okolicznościach władze podjęły odpowiednie kroki, aby chronić życie.

     Ogólnie przyjmuje się, iż obowiązek państwa w tej sferze polega na czymś więcej niż wprowadzeniu przepisów karnych odstraszających od popełnienia przestępstw przeciwko osobie, wzmocnionych mechanizmem prewencji, zwalczania i karania za ich naruszenie. W pewnych okolicznościach władze mają obowiązek prewencyjnych działań operacyjnych dla ochrony osoby, której życie jest zagrożone.

    Ze względu na trudności związane z kontrolą zachowań we współczesnych społeczeństwach, ich otwartość oraz wybory, których państwa muszą dokonywać w sferze priorytetów i środków na ich realizację, obowiązku tego nie można interpretować w sposób prowadzący do nałożenia na  władze niemożliwego lub nieproporcjonalnego ciężaru. W rezultacie nie każde deklarowane ryzyko dla życia będzie wymagać od władz ochronnych działań operacyjnych.

    W razie zarzutu, że władze nie dopełniły obowiązku ochrony życia, należy przekonująco ustalić, że wiedziały one  lub powinny były wiedzieć o rzeczywistym i bezpośrednim ryzyku, a także że nie zaniedbały działań możliwych do podjęcia  w granicach swoich uprawnień, których można było od nich rozsądnie oczekiwać.

    Odpowiedzialność państwa nie ogranicza się do okoliczności, wskazujących, że działania funkcjonariuszy były wymierzone w osoby cywilne i spowodowały ofiary. Wchodzi także w grę, gdy władze zaniedbają podjęcia środków ostrożności przy organizowaniu operacji wojskowych lub policyjnych np. przeciwko terrorystom,  które pozwoliłyby uniknąć lub przynajmniej zminimalizować ryzyko przypadkowej utraty życia przez osoby cywilne.

    Obowiązek państwa ochrony prawa do życia obejmuje wszelką działalność — publiczną lub nie — zagrażającą życiu. Tym bardziej dotyczy to działalności przemysłowej, która jest z natury niebezpieczna. W takich sprawach należy zwłaszcza zwracać uwagę, czy istnieją regulacje wymagane ze względu na jej specjalne cechy, w szczególności potencjalne ryzyko dla życia. Wśród środków prewencyjnych szczególne znaczenie ma prawo społeczeństwa do informacji. Odpowiednie regulacje muszą również zapewniać właściwe procedury umożliwiające doprowadzenie do ujawnienia braków i błędów osób odpowiedzialnych na różnych szczeblach za zagrożenie dla życia.  W szpitalach muszą istnieć regulaminy, pozwalające zapewnić prawną ochronę życia pacjentów. Państwo ma również obowiązek stworzenia skutecznego systemu sądowego, pozwalającego ustalić przyczynę zgonu, który nastąpił w szpitalu oraz ewentualną odpowiedzialność lekarzy biorących udział w leczeniu.

     Państwo ma obowiązek zapewnić odpowiednią procedurę kontroli w każdym wypadku pozbawienia albo zagrożenia życia, niezależnie od sprawcy, ale zwłaszcza w razie podejrzenia lub przekonania, że śmierć lub takie zagrożenie nastąpiło na skutek działań jego funkcjonariuszy. Wymagane jest skuteczne, urzędowe śledztwo pozwalające publicznie i w sposób niezależny zbadać okoliczności oraz skutecznie pociągnąć osoby winne do odpowiedzialności przed sądem. Bez takiej procedury wymagany ogólny zakaz arbitralnego pozbawienia życia ani skuteczna ochrona prawa do życia w każdej innej sytuacji w praktyce nie zostałyby osiągnięte.

       Marek Antoni Nowicki  

      Autor adw. Marek Antoni Nowicki, jest znanym międzynarodowym ekspertem, w tej dziedzinie, byłym sędzią w Europejskiej Komisji Praw Człowieka w Strasburgu, autorem wielu książek i artykułów na ten temat.